και η Θάλασσα "καπέλο"
Μια φιλοσοφική τυπολογία για την εποχή των σπηλαίων και των μηχανών
1. Το Γνωστό
Το γνωστό είναι το πεδίο της κοινωνικά εγκεκριμένης γνώσης. Είναι η ύλη που διδάσκεται, πιστοποιείται, εξετάζεται, βαθμολογείται. Είναι το φως της φωτιάς στο πλατωνικό σπήλαιο — όχι το φως του ήλιου.
Το γνωστό παράγεται από θεσμούς: σχολές, πανεπιστήμια, επιτροπές, επαγγελματικά σώματα.
Το γνωστό διανέμεται από τους «επιμελητές της πραγματικότητας»: καθηγητές, δικηγόρους, ακαδημαϊκούς, τεχνοκράτες.
Το γνωστό νομιμοποιεί την εξουσία: δίνει πτυχία σε πρωθυπουργούς, τίτλους σε υπουργούς, κύρος σε όσους διαχειρίζονται την κοινωνική αφήγηση.
Το γνωστό συχνά σκοτώνει το ποιητικό, το μη μετρήσιμο — όπως λέει ο David Hanson για τον Όμηρο.
Είναι η μήτρα (Matrix) της εποχής: ένα σύστημα που παράγει πραγματικότητα και την πουλά ως αλήθεια.
2. Το Άγνωστο
Το άγνωστο είναι το πεδίο της αναζήτησης, της περιπέτειας, του ρίσκου. Είναι ο χώρος όπου κινούνται οι μεγάλοι ερευνητές, οι εξερευνητές, οι ποιητές της γνώσης.
Είναι άπιαστο σαν άνεμος, μενεξεδένιο σαν εσπερινή αύρα.
Είναι το ταξίδι του Οδυσσέα στα άγρια κύματα του Ποσειδώνα.
Είναι η γνώση που δεν χαρίζεται, αλλά κερδίζεται με πληγές.
Είναι η επιστροφή «γεμάτη αλμύρα», με το σώμα σημαδεμένο από την αναμέτρηση με το άγνωστο.
Το άγνωστο δεν είναι για όλους. Και όσοι το αγγίζουν, συχνά επιστρέφουν ξένοι στον κόσμο που άφησαν πίσω.
3. Το Ακατάληπτο
Υπάρχει όμως και κάτι τρίτο: αυτό που δεν μπορεί να γίνει γνωστό όσο ο άνθρωπος παραμένει άνθρωπος.
Είναι το μυστήριο που οι θρησκείες εμπορεύονται.
Είναι το άρρητο που τεμαχίζεται σε «κομματάκια πίτας» για να πουληθεί ως σωτηρία.
Είναι ο Θεός ως προϊόν, με τους ιερείς και τους θρησκευτικούς διαχειριστές να κρατούν «και τον σκύλο χορτάτο και την πίτα ολόκληρη».
Είναι η εξουσία που φυλακίζει τους ανθρώπους σε σπήλαια — του Κύκλωπα στην Ανατολή, της Καλυψώς στη Δύση.
Το ακατάληπτο δεν είναι απλώς άγνωστο. Είναι απρόσιτο. Και ακριβώς γι’ αυτό γίνεται το πιο επικίνδυνο εργαλείο στα χέρια όσων θέλουν να κυβερνούν συνειδήσεις.
Κι έτσι οι άνθρωποι μένουν φυλακισμένοι.
Άλλοι στο σπήλαιο του Κύκλωπα της Ανατολής,
κι άλλοι στη σπηλιά μιας δυτικής Καλυψώς.
Άλλοι με αλυσίδες χοντρές και ορατές,
κι άλλοι με μεταξωτές κορδέλες ελευθερίας.
Μα και στις δύο περιπτώσεις,
ο άνθρωπος ξεχνά να γίνει Οδυσσέας θαλασσόλυκος ταξιδευτής
και παραμένει
έρμαιος αλλοτριωμένος ασθενής της παγιωμένης κατεστημένης κοινωνικής διαμόρφωσης της Δύσης
και στο έλεος του θεοκρατικού Κύκλωπα στην βαρβαρότητα του πρωτογονισμού της Ανατολής
Τα Σπήλαια της Εξουσίας
ΑπάντησηΔιαγραφήΟι κοινωνίες συχνά φυλακίζουν τον άνθρωπο μέσα σε δύο μεγάλα σπήλαια.
Το σπήλαιο του φόβου
και το σπήλαιο της ψευδαίσθησης.
Άλλοτε αυτά παίρνουν τη μορφή αυταρχικών θεοκρατιών.
Άλλοτε τη μορφή τεχνοκρατικών μητρών που κατασκευάζουν πραγματικότητες.
Ανατολή και Δύση αλλάζουν πρόσωπα,
μα το σπήλαιο παραμένει.
Και μέσα του οι άνθρωποι κοιτούν σκιές.
Ο Δρόμος της Ελευθερίας
ΑπάντησηΔιαγραφήΗ ελευθερία αρχίζει όταν ο άνθρωπος συνειδητοποιεί τα τρία αυτά πεδία.
Να χρησιμοποιεί το Γνωστό χωρίς να φυλακίζεται σε αυτό.
Να εξερευνά το Άγνωστο με θάρρος.
Και να σέβεται το Αγνώριστο χωρίς να το εμπορεύεται.
Ο άνθρωπος που το καταφέρνει αυτό δεν είναι δεσμώτης.
Είναι ταξιδιώτης.
Είναι ο Οδυσσέας που περνά ανάμεσα από τους Κύκλωπες της βίας και τις κουκουλοφόρες Καλυψούδες της λήθης.
Και συνεχίζει.
Γιατί η αληθινή γνώση δεν είναι κατοχή.
Είναι ταξίδι.
I. Το Γνωστό
ΑπάντησηΔιαγραφήΤο Γνωστό είναι η γνώση της κοινωνίας.
Είναι η γνώση που διδάσκεται, εξετάζεται, πιστοποιείται.
Είναι η γνώση των σχολών, των πτυχίων, των θεσμών και των τίτλων.
Η γνώση που οργανώνει τον κόσμο και τον κάνει λειτουργικό.
Αλλά είναι και η γνώση των δεσμωτών του πλατωνικού σπηλαίου.
Το Γνωστό δεν είναι απαραίτητα ψέμα.
Είναι όμως περιορισμένο.
Όταν γίνεται απόλυτο, μετατρέπεται σε σύστημα εξουσίας.
Τότε οι ακαδημίες δεν αναζητούν την αλήθεια·
την διαχειρίζονται.
Οι τίτλοι δίνουν κύρος, όχι σοφία.
Και η γνώση μετατρέπεται σε μηχανισμό νομιμοποίησης της δύναμης.
II. Το Άγνωστο
ΑπάντησηΔιαγραφήΠέρα από το Γνωστό ανοίγεται το Άγνωστο.
Εκεί δεν υπάρχουν πτυχία ούτε εγγυήσεις.
Είναι ο χώρος των εξερευνητών, των μεγάλων ερευνητών, των στοχαστών που ρισκάρουν την ίδια τους την ύπαρξη για να προχωρήσουν ένα βήμα πέρα από το αποδεκτό.
Είναι η θάλασσα το πέλαγος του Οδυσσέα.
Όποιος μπαίνει σε αυτό το πεδίο αντιμετωπίζει τον Ποσειδώνα της πραγματικότητας:
τα άγρια κύματα της αμφιβολίας, της αποτυχίας και της σύγκρουσης με το κατεστημένο.
Πολλοί χάνονται.
Λίγοι επιστρέφουν.
Αλλά όσοι επιστρέφουν φέρνουν μαζί τους νέους χάρτες του κόσμου.
Η πρόοδος της ανθρωπότητας γεννήθηκε πάντα σε αυτό το πεδίο.
III. Το Αγνώριστο
ΑπάντησηΔιαγραφήΥπάρχει όμως και ένα τρίτο πεδίο.
Το Αγνώριστο.
Όχι απλώς αυτό που δεν γνωρίζουμε ακόμη,
αλλά αυτό που ίσως δεν μπορεί να γνωριστεί πλήρως από τον άνθρωπο.
Το μυστήριο της ύπαρξης.
Το βάθος του σύμπαντος.
Η ίδια η πηγή της συνείδησης.
Εδώ αρχίζει το πεδίο του δέους.
Όμως ακριβώς εδώ εμφανίζεται και ο μεγαλύτερος πειρασμός της εξουσίας.
Να μετατρέψει το μυστήριο σε δόγμα
και το άγνωστο σε εμπόριο.
Έτσι γεννιούνται οι θεοκρατίες και οι μεσάζοντες του Θεού.
Πουλούν βεβαιότητες για εκείνο που κανείς δεν μπορεί να κατέχει.